In de map (Archief)

In de map – zomer 2019

Op 23 juni nam dirigent Richard Ram Gli Uccelli mee naar de Parkstraatkerk, de Heilige Jacobus de Meerdere. Samen met Cantemus Domine zongen we de Missa Sine Nomine II van Herman Strategier. Het is een mis voor koor, orgel en koper. Die blazers zijn van belang. Want die dag vierden we daar met z’n allen de Pausmis. Met deze mis wordt – een verzoek van de Pauselijke Nuntius - de verkiezing van onze paus herdacht. En daar horen triomfantelijke klanken bij, uit de hoogtijdagen van het rijke roomse leven. Dus daarom zat Herman Strategier in de map.

Strategiers Missa Sine Nomine II dateert uit 1962, 4 juni om precies te zijn 1. Dat was een andere tijd voor Rooms-Katholieken. Het Tweede Vaticaans Concilie moest nog beginnen en het leek er toen op dat alles wel bij het oude zou blijven. En wat Strategier betreft zou dat ook helemaal geen probleem zijn. Integendeel. Die zomer werd hij vijftig, hij genoot van zijn positie als organist en dirigent van de kathedrale Catherijnekerk in Utrecht en zijn werk als docent aan de kerkelijke muziekopleiding en het conservatorium. Voor iemand die zijn carriere moest opbouwen in de oorlog 2 en de wederopbouw moet het een jaar van vertrouwen en voldoening zijn geweest.

Maar alles zou veranderen. En het is Strategier niet in de koude kleren gaan zitten. “De overgang van de Latijnse naar de Nederlandse liturgie in de jaren zestig was voor Strategier de oorzaak (van het ontstaan) van een mentale crisis, die hij pas een tiental jaren later (dankzij veel gesprekken met broeder Willibrord) overwon.”3

Mijn vraag is: wat betekent deze kennis nu voor onze waardering van zijn werk? Beleven we het zingen van de mis – daar, in de Parkstraatkerk met z’n neogotische grandeur, het priesterkoor gevuld met bemijterde bisschoppen en vendelzwaaiers met pauselijk gekleurde vlaggen – anders, intenser, echter? Of juist als een anachronisme, als niet van deze tijd?

Het is een van de interessante vraagstukken waar (kunst)historici zich over buigen de laatste tijd: heeft het persoonlijke leven en welzijn van de persoon in kwestie, de grote staatsman, de eminente wetenschapper, de geniale kunstenaar – in dit geval dus de componist Herman Strategier – een relevante invloed op de historische feiten? Als ik denk aan Churchill, dan lijkt me dat evident. En ook Vincent van Gogh vind ik een bewijs dat de persoonlijke gemoedstoestanden het werk van de kunstenaar vormen, sturen, misschien zelfs in essentie bepalen. Maar Herman Strategier?

Onbedoeld voert Gli Uccelli een interessant experiment uit deze zomer. Want op zondag 25 augustus zingen we de Missa Sine Nomine II nog een keer.

In een andere kerk, onze eigen neo-expressionistische St Antonius Abt, zonder bisschoppen en zonder vendelzwaaiers. En zonder koperblazers. Kaal, ontdaan van alle triomfantelijkheid van het rijke Roomse leven. Hoe komt Strategiers mis over als Gli Uccelli het helemaal alleen moet doen, alleen met Richard Ram als organist? Zelfs de taal is anders. In de Parkstraatkerk werd een Latijnse mis opgedragen. In de Antonius Abt zal het Nederlands zijn.

Op 23 juni keerden we voor even terug naar een tijd waarin Rome soeverein was. Twee maanden later maken we een tijdreis van meer dan een halve eeuw. Alles is anders op 25 augustus. Alleen Strategiers Missa Sine Nomine II is hetzelfde. En Gli Uccelli natuurlijk.

Of toch niet??

 

Arjen Kok

29 juni 2019

 

Herman Strategier mag zich verheugen in de belangstelling van een schare liefhebbers en kenners. Op de website www.hermanstrategier.nl tref je de vruchten van hun toewijding.

1 http://www.hermanstrategier.nl/oeuvre/werkenlijst-herman-strategier.pdf

2 Strategier maakte onder meer mee dat zijn leermeester Hendrik Andriessen gegijzeld werd in kamp Vught en hij werkte samen met Annie Bank, zijn latere muziekuitgever, in de illegaliteit.

3 Maaike van Ooijen, Herman Strategier (1912-1988), het leven van een ‘muzikant’ 2012 (masterthesis)

_____________________________________________________________________________________________

In de map – Mei 2019

Madonna de Claritate van Marco Enrico Bossi

Het is mei en Gli Uccelli bezingt de Vrouwe van het Heldere Licht, de heilige Clara. Op zondag 26 mei zingen we in de mis het lied dat Marco Bossi componeerde ter ere van Clara: de Madonna de Claritate. “ Chiara”, zingen we, “ la terra scura schiara del tuo chiaror.”

Ik ken geen mooiere kerk dan de Antonius Abt in Scheveningen om de lof te zingen van het Licht. Alles ademt daar licht. Het hele kerkgebouw is ontworpen rond het gegeven dat God het Licht in de wereld is en wij ons mogen koesteren in zijn Goddelijke stralen. Kijk naar de ramen. Daar zie je steeds een edelsteen die de zonnestralen naar alle kanten kaatst met z’n facetten. Kijk naar dat weergaloze mozaïek dat fonkelt door de glorierijke opgestane Heer. Zelfs het gewelf lijkt op een kristal die het licht vangt en verspreidt.

Iedere keer als ik dat gesloten en ongenaakbare gebouw binnenkom overvalt mij een gevoel van openbaring. Het is alsof je een andere wereld binnenstapt, een wereld waarin de duisternis en het schemer geen plaats hebben. Hier is het licht het middelpunt en het giet zijn stralen uit over eenieder die binnentreedt. Dit kerkgebouw heeft de gave om je te laten voelen dat jij ook zo’n steen kunt zijn die flonkert en sprankelt. Hier beleef je de zegen van Aäron - “moge de Heer het licht van zijn gelaat over u doen schijnen” – iedere keer als je er bent. Wat kan een kerkgebouw nog meer dan het gevoel overbrengen dat jij in Zijn licht staat?

Op 18 januari 1888 was Bossi in Assisi en liet hij zich inspireren door de middeleeuwse dichtregels die de devotie voor de heilige Clara uitdrukken in de geest van Sint Franciscus. Die regels drukken onverholen verering uit en passen daarom goed in het late negentiende eeuwse katholicisme. Maar er spreekt ook de onbekommerde overgave uit die Franciscus predikte. Laat dat Licht maar over je heen klateren. Meer hoeft even niet van Hem.

 

Arjen Kok

21 mei 2019

Een week eerder speelde Emöke Tavassy, een van onze sopranen, in de Messiaskerk in Wassenaar. Ook dat kerkgebouw is een feest van licht. Het pianospel was ter gelegenheid van de opening van de expositie van Bauwke Zijlstra. Als dank kreeg Emöke dit kunstwerk mee. De tentoonstelling is nog te bezichtigen op 1 en 8 juni van 15 tot 17 uur.

_____________________________________________________________________________________________

In de map - april 2019 (Pasen)

Haec Dies van Jan Dismas Zelenka

Pasen nadert en daarom heeft Gli Uccelli Haec Dies van Jan Dismas Zelenka (1679-1745) in de map zitten. We zullen het zingen op zondag 21 april in de Antonius Abt I. Het wordt een mooie Paasmis, met een missa brevis van Mozart en Tenuisti Manum van Michael Haydn. En Zelenka dus.

Van Zelenka’s leven is weinig bekend II. Maar we weten in ieder geval wel dat zijn ouders hem de naam Dismas gaven. Want zo heet hij. Geen gangbare naam, zou ik zeggen. Althans, ik ken niemand die zo heet III. Het blijkt de naam van de Goede Moordenaar, zo leer ik als ik het opzoek op internet. Daar moet ik even op kauwen. Wat maakt dat je je zoon vernoemt naar een moordenaar? Zijn ouders zullen niet alleen maar tegen elkaar gezegd hebben: “Dismas, Dismas, mmm, leuke naam, klinkt goed, ja, we zijn eruit, we noemen hem Jan Dismas”. Je drukt er hoe dan ook iets mee uit en in die tijd zal men zich meer bewust zijn geweest van de betekenis dan nu.

Jan Dismas Zelenka moet zich ook bewust zijn geweest van de verwijzing die zijn naam bevat. Hij zal het misschien niet dagelijks gedacht hebben. Maar zo nu en dan zal het door hem heengegaan zijn. Bijvoorbeeld wanneer hij een nieuwe compositie ondertekende met Jan Dismas Zelenka. “Jan”, moet hij bij zichzelf gedacht hebben, “denk nou maar niet dat je beter bent dan de anderen omdat je weer een mooi kerklied hebt geschreven, zelfs al zal het over drie eeuwen nog gezongen worden door een koor in Scheveningen. Echt, je bent net zo’n onbeduidende sterveling als de Goede Moordenaar. Onthoud dat.”

Rembrandt van Rijn, De drie kruisen, 1653, ets, collectie Rijksmuseum Amsterdam

 

De Goede Moordenaar is een bijfiguur, een voetnoot in de geschiedenis IV. Zijn rol en betekenis is – als alle bijfiguren – op de eerste plaats om de hoofdfiguur tot z’n recht te laten komen. En daarom is hij bij uitstek iemand om je als gewone sterveling mee te identificeren. De Goede Moordenaar duikt op in het Lucas Evangelie, hoofdstuk 23, vers 32, als een van twee booswichten die toevallig op die dag aan de beurt waren om gehangen te worden. Wisten zij veel dat het Goede Vrijdag was. Maar als iemand in een Halleluja zou uitbarsten omdat hij de dag dankt die de Heer heeft gemaakt, dan zou dat Dismas zijn, denk ik. Die heeft wel zo’n mazzel gehad dat hij precies op die dag aan het kruis hing.

Toch is het een moment van grote betekenis voor ons allemaal. De woorden die dan – op dat moment van diepe duisternis en eenzaamheid, dat uur van de dood - worden uitgesproken behoren tot de meest troostrijke die ik uit de Bijbel ken. ‘Jezus, denk aan mij, wanneer gij in uw koninkrijk gekomen zijt.’ En Jezus sprak tot hem: ‘Voorwaar, Ik zeg u: Vandaag zult gij nog met mij zijn in het paradijs’.

In het Openluchtmuseum in Arnhem heb je café en tramhalte De Goede Moordenaar. Waarom De Goede Moordenaar, vraag je je af, als je er naar binnen stapt voor een kop koffie met appelgebak. Misschien als hint aan de klanten? Zoiets van: neem het er nu maar van, als je op het aller- allerlaatste moment er maar aan denkt om tot inkeer te komen en vergiffenis te vragen. Dan komt het uiteindelijk allemaal goed. Hoe katholiek wil je het hebben? Kijk, dat onbekommerde, dat vind ik ook troostrijk.

Arjen Kok

 

In de map belicht een lied dat Gli Uccelli op dat moment in de repetitiemap heeft zitten. Meestal wordt het binnenkort ten gehore gebracht. Hier treft u alle data waarop u naar Gli Uccelli kunt komen luisteren. Van harte welkom.

Haec Dies is de graduale van Pasen. De compositie van Jan Dismas Zelenka is uit 1730 en draagt nummer ZWV 169.

II Er ontstaat weer meer belangstelling voor het werk van Zelenka, vertelde Richard Ram, onze dirigent. Wie meer over Zelenka en zijn muzikale oeuvre wil weten kan terecht bij de website www.jdzelenka.net. Daar is ook – onder het tabblad ‘works to hear’ - een link te vinden naar een keuze van Zelenka’s composities op Youtube.

III https://www.behindthename.com/name/dismas

IV Hoe Dismas het als anonieme bijfiguur tot heilige heeft weten te brengen lees je in https://www.volkskrant.nl/cultuur-media/de-goede-moordenaar-als-heilige~b307c73d/